Emil Gilels (1916-1985)
Biểu tượng của âm nhạc Soviet

Emil Gilels sinh ngày 19-10-1916 tại Odessa. Cha mẹ cậu đều là những người ngoại đạo với âm nhạc: cha làm thư ký của một nhà máy đường, mẹ ở nhà nội trợ và nuôi dạy con cái. Không thể lý giải được vì sao một đứa trẻ không được lớn lên trong một gia đình có truyền thống âm nhạc lại trở thành một trong những nghệ sỹ piano vĩ đại nhất thế kỷ 20 nếu không đặt đứa trẻ ấy vào bối cảnh Odessa lúc bấy giờ. Tại Odessa, bất chấp sự gay go, khó khăn vào thời kỳ đầu những năm 1910, âm nhạc đã hiện diện khắp mọi nơi. Tất cả những sự quan tâm chăm sóc đều nhằm đưa âm nhạc đến với bọn trẻ có thiên hướng nghệ thuật. Trong ngôi nhà khiêm nhường của Gilels nằm ở Moldavanka, một quận nghèo của thành phố Odessa, có một chiếc đàn piano cỡ lớn. Ở tuổi lên 2, cậu bé Emil đã quan tâm đến những phím đàn và lắng nghe những âm thanh kỳ diệu từ đó. Cậu còn thích thú trước nhiều thanh âm khác: tiếng dàn kèn đồng, tiếng hát, tiếng rung của những cái chuông…
Từ từ, chính sự khám phá ấy đã đem lại cho cậu bé một khả năng thẩm âm kỳ diệu: cậu có thể ngay lập tức đọc được nốt nhạc của cả những âm thanh không du dương. Khi lên 5 tuổi rưỡi, Emil đã được đưa tới học đàn tại một thầy giáo nổi tiếng của Odessca, Jakob Tkatch. Điều kỳ diệu đã đến: cái tai âm nhạc và trí nhớ tuyệt vời đã giúp cậu bé có thể chơi được các etude của Leshgorn, sonatina của Clementi và Mozart. Phải nói thêm rằng, Jakob Tkatch từng là học trò của một pianist Pháp nổi tiếng, Raul Pinjo, và bảng phả hệ của pianist này được bắt đầu từ chính Chopin. Vì vậy, phương pháp dạy học của Tkatch đem lại một nền tảng cơ bản cho các học trò của mình, nhưng cũng phải nói thêm rằng ông rất nghiêm khắc và khô khan.
Emil tiến bộ rất nhanh, cậu thích chơi đàn với tốc độ nhanh và kỹ thuật cao. Một cách kín đáo, cậu thường tự đền bù cho mình những thiếu hụt mà ông thầy mình không có từ những buổi trình diễn của nhiều nghệ sỹ khác. Ở lứa tuổi 11-12, cậu đã có thể chơi thuần thục các etude của Liszt và Chopin. Ngay khi cậu mới 9 tuổi, ông J.I.Tkatch đã viết rằng, Mulya Gilels đã sinh ra như một pianist và với sự quan tâm đến cậu, Liên bang Soviet sẽ có một pianist nổi tiếng toàn thế giới trong tương lai.
Vào tháng 5-1929, Gilels có buổi biểu diễn đầu tiên trước công chúng với sonata Pathetic (Beethoven), etude Des-dur (Liszt), các sonata của Scarlatti, scherzo của Mendelsson, waltz, etude của Chopin… Các nhà phê bình lắng nghe tiếng đàn và bất ngờ về sự sâu lắng, trong trẻo của lối chơi cũng như sự trong trẻo bên cạnh sự hời hợt, thiếu tập trung. Vì thế, ai cũng đồng ý rằng, Gilels cần có một người thầy tài năng hơn. Emil đã từng mơ được làm học trò của F.M. Blumenfeld nhưng đáng tiếc trong thời gian này, người nghệ sỹ tài danh lại bị ốm nặng và nhanh chóng qua đời sau đó. Vì thế, vào mùa thu năm 1930, Gilels vào học tại nhạc viện Odessa, lớp của giáo sư Berta Reingbald. Bà Berta Mikhailovna rất kiên nhẫn với cậu học trò tài năng của mình và thường nán lại dạy riêng cậu một giờ sau những giờ học khác. Điều quan trọng nhất bà có thể làm cho Emil là bà biết cách hướng bọn trẻ đến với thứ âm nhạc mới mẻ, hướng dẫn và khuấy động sự quan tâm của cậu tới nghệ thuật. Ở tuổi 13, Gilels đã hoàn thành chương trình trung học: cậu quan tâm đến toán còn lịch sử, văn học đến với cậu một cách rất dễ dàng. Kinh nghiệm và sự khéo léo từ bà Reingbald đã khiến trực giác âm nhạc với sự nhận thức và hiểu biết của cậu phong phú hơn. Gilels ngày càng tiến bộ và ở tuổi 13-16 đã đạt tới trình độ của một nghệ sỹ ưu tú, điều chỉ xuất hiện ở một vài ba cá nhân xuất chúng trong lịch sử piano.
Nhân một chuyến đến thăm Odessa của khoảng 30 nghệ sỹ âm nhạc nước ngoài danh tiếng, Gilels đã được giới thiệu với A. Borovsky và cả A. Rubinstein. Sau buổi trình diễn của cậu bé tài năng, họ đã phải thốt lên “Thật phi thường!”. A. Rubinstein dự báo rằng Gilels có thể tới Mỹ và tỏa sáng ở đây. Tuy nhiên, Reingbald không muốn học trò của mình phải bận rộn quá nhiều vào các buổi hoà nhạc dày đặc. Bà muốn cậu trình diễn ở cuộc thi toàn Ukraina, dẫu rằng cậu có thể không được tham dự vì còn quá trẻ. Mục tiêu chính của Berta Mikhailovna là hướng Gilels tham gia cuộc thi Toàn Liên bang Soviet lần thứ nhất dành cho các nghệ sỹ trình diễn sẽ được tổ chức vào năm 1933 tại Moscow. Cuộc thi này là một sự kiện lớn nhằm hướng tới mục đích: chứng minh sự thành công trong nghệ thuật của chế độ Soviet ra toàn thế giới. Những nghệ sỹ trẻ xuất sắc nhất của Liên bang Soviet, trong đó có cả những người đã nổi tiếng thế giới qua cuộc thi Chopin lần thứ 2, đều tham gia cuộc thi.
Vào thời điểm đó không ai ở Moscow biết Gilels. Bà B.M. Reingbald đã quyết định đưa Gilels tới G.G. Neuhaus, một pianist nổi tiếng thế giới và là người bà rất kính trọng. Cuối năm1932, quãng nửa năm trước khi cuộc thi diễn ra, chàng thanh niên 16 tuổi Emil Gilels lần đầu tiên tới Moscow và theo học Neuhaus. Tại cuộc thi, thành công của Gilels đã gây ra một sự xúc động mạnh mẽ: khi Gilels vừa kết thúc tác phẩm, khán giả đã vỗ tay nồng nhiệt còn ngay cả ban giám khảo cũng hòa mình cùng khán giả. Không cần tranh luận gì thêm về ngôi vị số một nữa: tất cả cùng nhất trí trao cho Gilels. Vậy điều gì đã gây ấn tượng cho khán giả lớn như vậy? Gilels chơi một số tiểu phẩm của Rameau, fugue của Bach-Godovsky, biến tấu của Brahms trên chủ đề của Handel, toccata của Ravel và Fantasy của Mozart-Liszt-Busou trên chủ đề vở opera “Đám cưới Figaro”. Theo quan điểm của các nhà âm nhạc như D. Shostakovitch, Ya. Flier, D. Kabalevsky, L. Barenboym, điều ấn tượng nhất là xúc cảm mãnh liệt của tài năng biểu diễn, sự ấm áp, giàu có vô song của thanh âm, sự sôi nổi, sống động của nhịp điệu, trình độ bậc thầy với sự trong sáng, khiếu thẩm mỹ tinh tế và sự giản dị đầy cao quý. Từ trước đến nay, họ đều chưa bao giờ được nghe một pianist nào trình tấu như thế. Tại khoảnh khắc này, khoảng khắc của sự thật, có một điều hiển nhiên: người nghệ sỹ đang đứng trước mắt họ là hết sức vĩ đại.

Cuộc thi này đã đem lại sự thay đổi lớn lao trong cuộc đời của Emil: anh trở thành một nghệ sỹ nổi tiếng trên toàn đất nước. Cô em gái của Emil cũng trở thành một nghệ sỹ violon thành công và J. Slatin cũng đã dành những lời nhận xét tốt đẹp về cặp anh em nghệ sỹ tài năng này. Kể từ đây, tiếng tăm của anh trên lãnh thổ Soviet đã nhuốm màu sắc chính trị. Sau cuộc thi, anh bước vào một tour diễn lớn trên hầu khắp các thành phố lớn của Liên bang Soviet. Cùng đi sát với cuộc hành trình là bài báo của các nhà phê bình, những người tìm ra một danh từ mới, “Soviet đích thực” cho phong cách biểu diễn này. Nghệ thuật trình tấu của Gilels chứa đựng nguồn sinh lực mạnh mẽ, giai điệu sôi nổi. Gilels trở thành một người hùng của phong cách Soviet.
Gilels trở về Odessca để kết thúc khóa học với người thầy của mình, bà B.M. Reingbald để chuẩn bị cho việc nhập học vào Nhạc viện Moscow. Tuy nhiên, cho đến cuối đời, Gilels vẫn coi Berta Mikhailovna là người thầy đích thực, một người bạn tri kỷ của mình.
Vào mùa thu năm 1935, Gilels bắt đầu khóa học tại Nhạc viện Moscow với G.G. Neuhaus và cũng bắt đầu trình diễn trở lại. Đây là một thời kỳ đầy vất vả của nghệ sỹ piano trẻ tuổi: Neuhaus cố ý không quan tâm đến việc Gilels đã nổi tiếng và luôn chế giễu những lỗi nhỏ bởi không muốn anh trở thành kẻ kiêu ngạo, dẫu cho bản tính tự nhiên của Gilels là giản dị, rụt rè và khiêm tốn. G.G. Neuhaus, bất chấp thành công của Gilels, đã nhìn nhận rằng chỉ có nâng cao kỹ thuật trình tấu và tập luyện chăm chỉ mới hướng anh tới những chân trời mới.
Nghệ thuật trình tấu của Gilels đã thực sự thuần thục. Anh đã có được một danh mục biểu diễn hấp dẫn: sonatas Si giáng thứ, ballade Son thứ của Chopin, piano concerto số 1 của Tchaikovsky, piano concerto số 1, Spanish Rhapsody của Liszt, Toccata của Schumann. Hiện tượng độc nhất vô nhị với tên gọi “Gilels” đã được cả thế giới xác nhận. Nhạc trưởng nổi tiếng Otto Klemperer, người tới Moscow vào năm 1936, đã cùng Gilels biểu diễn bản piano concerto thứ 3. Oâng khen ngợi nghệ sỹ trẻ tài ba và ngay ở lần đầu trình diễn, giữa họ đã có sự thấu hiểu kỳ lạ. Neuhaus đã từng viết về buổi trình tấu này “đó là buổi trình diễn hoàn hảo”.
Cũng vào năm 1936, Gilels đến với cuộc thi quốc tế đầu tiên tại Học viện âm nhạc Vienna. Gilels đã không gặp may vì chỉ đạt giải nhì nhưng thông qua đó, anh đã được châu Aâu biết đến. Bạn của Gilels, nghệ sỹ Yakov Flier đã giành giải nhất. Hai năm sau, đôi bạn cùng tham dự một cuộc thi quốc tế khác tại Brussels, nơi có mặt nhiều tài năng âm nhạc đăng ký tranh tài. Cả hai đều mong chờ chiến thắng bởi ở cuộc thi này đã chứng kiến sự thắng lợi của nhiều nghệ sỹ Soviet. Hai năm trước, nghệ sỹ violon D. Oistrakh đã từng thành công tại Brussels.
BTC cuộc thi ở Brussels bao gồm những cái tên nổi tiếng của âm nhạc thế giới như L. Stokovsky, O. Klemperer, V. Giseking, E. Zauer, K. Tsekki, R. Kazadezus, S. Feinberg. Vượt qua những vòng thi đầy khó khăn, Emil Gilels đã giành giải nhất còn Ya. Flier đứng ở vị trí thứ ba. Chiến thắng này đã đem lại vinh quang thực sự cho Emil Gilels. Sau cuộc thi, Gilels đã dự kiến lưu diễn toàn thế giới, bao gồm cả Mỹ. Tuy nhiên do cuộc chiến tranh Vệ quốc vĩ đại diễn ra nên Gilels không thể thực hiện được kế hoạch này. Châu Aâu và nước Mỹ biết đến Gilels qua sóng phát thanh (thời gian này, Gilels chỉ biểu diễn tại Bỉ và Pháp). Ngay cả nhà soạn nhạc, pianist Rachmaninov cũng chỉ được nghe Gilels qua radio. Những thông tin ít ỏi về Gilels mà Rachmaninov có được là qua những người bạn ở Moscow. Sau khi nghe các chương trình về Gilels, Rachmaninov đã gửi một tấm huy chương có gương mặt nhìn nghiêng của A.Rubinstein cho Gilels với hàm ý rằng chàng nghệ sỹ trẻ xứng đáng là người kế vị A.Rubinstein. Trong tờ giấy chứng nhận kèm theo, Rachmaninov viết họ của Gilels. Emil Grigoryevitch đã giữ kỷ vật vô giá ấy trong suốt cuộc đời mình và với bản tính khiêm tốn, đã không nói với ai về điều này.

Năm 1938, Gilels bắt đầu giảng dạy tại Nhạc viện Moscow (từ năm 1952 là giáo sư). Nhiều tên tuổi danh tiếng như các pianist M. Mdivadi, V. Afanasyev, I. Zhukov, pianist và nhà soạn nhạc V. Blok đều tham dự các lớp học nâng cao của Gilels.
Khi chiến tranh thế giới thứ 2 bắt đầu, Gilels không sơ tán cùng Nhạc viện mà tham gia đội quân tình nguyện và trình diễn tại bệnh viện và tiền tuyến. Năm 1943, ông tới thành phố Leningrad đang bị phong tỏa và chơi tác phẩm “Petrushka” của Stravinsky để tiếp thêm sức mạnh tinh thần cho những người dân trong cuộc chiến bảo vệ thành phố quê hương.
Trong suốt thời kỳ này, Gilels chơi nhiều tác phẩm của Rachmaninov và Prokofiev. Bản concerto thứ 3 và prelude của Rachmaninov đã trở thành những tác phẩm trình tấu nổi tiếng nhất của ông. Sau khi chứng kiến màn biểu diễn chói sáng các tác phẩm toccata, sonata số 2, 3 và nhiều tiểu khúc khác của mình, Prokofiev đã yêu cầu Gilels chơi sonata số 8 mới sáng tác cách đó chưa lâu, một tác phẩm xuất sắc của nhà soạn nhạc. Tại phòng hòa nhạc lớn của Nhạc viện Moscow vào ngày 30-12-1944, Gilels đã chơi thành công tác phẩm này cùng cả bản piano concerto số 3 của Prokofiev.
Gilels là một người bạn chân thành. Trong những năm chiến tranh, Gilels và G.G. Neuhaus vẫn giữ một tình bạn đặc biệt. Vào tháng 11-1941, Genrikh Gustavovitch bị bắt và giam giữ ở Lubyanka. Oâng có thể chết nếu như không nhận được sự giúp đỡ của Gilels. Gilels có nhiều cơ hội gặp mặt Stalin bởi nhà lãnh đạo Soviet thường mời Gilels trình diễn tại các sự kiện lớn của đất nước và đặc biệt là ngoại giao. Sau các buổi trình diễn, Stalin hay hỏi Gilels về những mong muốn của nghệ sỹ nhưng Gilels vẫn thường từ chối. Có một lần Gilels đã đề nghị Stalin trả tự do cho Neuhaus. Stalin cảm thấy khó chịu nhưng vẫn thực hiện lời đề nghị này. Neuhaus bị lưu đày tới Sverdlovsk. Gilels và các học trò khác của Neuhaus là B.S. Marants và S.S. Benditsky đã giúp đỡ ông và tạo điều kiện để ông dạy học. Gilels thường tới thăm Neuhaus tại Sverdlovsk và cùng ông trình diễn trước công chúng.
Khi chiến tranh kết thúc, Gilels đón nhận một nhiệm vụ đặc biệt: ông là hiện thân nghệ thuật của một đất nước vừa ca khúc khải hoàn. Gilels có mặt tại nhiều sân khấu của các thành phố châu Aâu còn dấu vết chiến tranh, thực hiện các chuyến lưu diễn tới Italy, Anh, Pháp, Aùo, vùng Scandinavia và nhiều quốc gia khác. Gilels, nghệ sỹ piano Soviet là “biểu tượng của chủ nghĩa xã hội”. Ở khắp mọi nơi, Gilels đều được yêu mến, ông chiến thắng cả châu Aâu. Nhiều quốc gia châu Aâu đã mời ông trình diễn và thu âm.
Trong thời kỳ chiến tranh lạnh, Gilels đã nhận được giải thưởng Stalin (1946) và NSND của Liên bang Soviet (1954). Năm 1955, Gilels trở thành nghệ sỹ Soviet đầu tiên tới Mỹ. Oâng biểu diễn ở “Carnegy hall”, khán giả im lặng không vỗ tay nhưng sau khi màn trình tấu kết thúc, họ bật khóc trong sung sướng và không muốn ông rời khỏi sân khấu. Ở Mỹ, Gilels chơi piano concerto của Tchaikovsky, một tác phẩm được biết đến nhiều tại Mỹ, với nhạc trưởng J. Ormandi. Rachmaninoff và Horowitz cũng tham gia trình diễn. Nhưng cả nhạc trưởng, Rahmaninov và các nhà phê bình đều thống nhất rằng, Gilels là pianist vĩ đại nhất.
Những năm 1950 và 1970 là những năm sung sức trong sự nghiệp Gilels, ông đã biểu diễn hơn 100 concert một năm tại các thành phố của Soviet cùng các nhạc trưởng tài ba Mravinsky, A. Melik-Pashayev, Ye. Svetlanov, K. Ivanov, N .Rakhlin, A. Gauk, L. Ginsburg, K. Eliasberg, Niyazi, N. Yarvi, D. Kitayenko, V. Dudarova, R. Barshai… Oâng thường biểu diễn cùng pianists Ya. Flier, Ya. Zak, sau đó với chính con gái Elena, một nghệ sỹ piano, hoặc cùng em gái Elisaveta Gilels, D. Tsyganov và L. Kogan, hợp thành nhóm tứ tấu, mà sau đó vẫn được gọi là Beethoven. Sự kết hợp hoàn hảo nhất mà Gilels có được là trong nhóm tam tấu Gilels-L.Kogan-M.Rostropovich. Khi ra nước ngoài, Gilels chơi cùng tứ tấu “Amadeus” và “Sibelius-Academy”.
Beethoven là nhà soạn nhạc yêu thích của Gilels. Ông đã truyền đạt được phong cách và tinh thần của nhà soạn nhạc vĩ đại này. Niềm kiêu hãnh và ý chí của Beethoven đã hoàn toàn hợp nhất với niềm kiêu hãnh và ý chí của Gilels. Danh mục các tác giả và tác phẩm của Gilels luôn được mở rộng. Ông cũng ghi âm rất nhiều theo lời mời của các hãng nổi tiếng “Melodia”, “Angel”, “Ariola”, “EMI”, “Eterna”, “Deutsche Grammophon”…. Họ bắt đầu ghi âm các tác phẩm Gilels chơi từ những năm 1930 và trong cuộc đời mình, Gilels ghi khoảng 500 đĩa hát.
Những năm 1950 đến 1970, ông dạy ở Nhạc viện Moscow, tham gia BGK cuộc thi Tchaikovsky và từng trao giải nhất cho Van Cliburn. Luôn giữ mối liên hệ với đời sống xã hội, Gilels thường có khuynh hướng đối lập, ví dụ như không ký vào bức thư chống lại Viện sỹ hàn lâm Sakharov.
Gilels luôn luôn là nghệ sỹ nổi tiếng và được yêu mến ở Liên xô cũng như quốc tế. Ông tìm thấy hạnh phúc trong cuộc sống gia đình, khi cưới Fariset (Lala) Hutsistova, một sinh viên Nhạc viện Moscow vào cuối những năm 1940. Ông mất ngày 14-10-1985 tại Moscow và pianist S. Richter đã cho rằng, chính trình độ kém cỏi của các bác sỹ Nga đã dẫn đến việc nước Nga phải chia tay với pianist vĩ đại nhất thế kỷ 20.

Advertisements
Published in: on December 17, 2009 at 3:03 am  Leave a Comment  

The URI to TrackBack this entry is: https://meongoan.wordpress.com/2009/12/17/194/trackback/

RSS feed for comments on this post.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: